Élisée RECLUS
(Sainte-Foy-la-Grande (Fr.), 15 maart 1830 - Torhout, 4 juli 1905)

Elisee RECLUS


Élisée Reclus was langs vaderskant van boerenafkomst en zijn moeder, Zéline Trigant, kwam uit de stedelijke burgerij.  Zijn ouders waren beiden geletterd en ze hadden twaalf kinderen, waarvan Élisée het vierde was. Vader Jacques Reclus was een calvinistische dominee en leraar in het protestantse college van Saint-Foy-la-Grande.  Hij  was een voorstander van de onafhankelijkheid van de geest en tegen (overdreven) kerkelijke hiërarchie.  Zijn geloof in god had met andere woorden geen tussenpersonen nodig.  Deze sfeer van onafhankelijkheid is van grote invloed geweest op de jonge Élisée.  Anderzijds woonde de familie Reclus op de buiten,  waardoor Élisée (samen met zijn oudere broer Élie) toch ook vaak aan de strenge, puriteinse levenswijze van zijn vader kon ontsnappen.  Temeer omdat zijn moeder, tot wie hij zich erg aangetrokken voelde, met een eigen school van start gegaan was.  Op zijn dertiende (1843) verliet hij de 'geborgenheid' van het familiale leven en werd hij naar een religieus pensionaat in Duitsland gestuurd.  Hier bleef hij slechts een jaar maar hij leerde er toch de beginselen van de Duitse en Engelse taal.  En terug in zijn geboorteplaats in Frankrijk volgde hij verder zijn secundaire studies.  Hij leerde er trouwens iemand kennen die in Parijs deelgenomen had aan revolutionaire manifestaties en die bracht hem (en zijn broer Élie) in contact met boeken van socialistische voorlopers zoals Saint-Simon, Fourier, Leroux, Proudhon, Owen,...  Na het behalen van zijn baccalaureaat (1848) vervoegde hij zijn broer aan de faculteit  protestantse theologie te Montauban.  Maar spoedig werden ze om hun republikeinse ideeën van de faculteit gestuurd.  In 1851 schreef hij zich dan in aan de universiteit van Berlijn, dat in die dagen een waar cultuurcentrum was.  Hij volgde er de lessen van de geograaf Karl Ritter en verder politieke economie.  Om in zijn levensonderhoud te voorzien gaf hij zelf privéles in de Franse, Duitse, Engelse en Italiaanse taal.  Eind 1851 was hij terug in Frankrijk en engageerde hij zich in de republikeinse strijd, maar hij moest er samen met zijn broer Élie vluchten en 1 januari 1852 belandden ze in Londen.  In de Britse hoofdstad kwam hij in kontakt met de graaf van Wiclow voor wie hij ging werken. 
Élisée Reclus werd aangesteld als beheerder van diens domein in Ierland en in die hoedanigheid was hij getuige van de armoedige levenswijze waarin de overgrote meerderheid van de Ierse bevolking leefde.  Hij maakte er trouwens een analyse van de verdrukkende mechanismen van het Engelse bestuur.  Reclus zou aan zijn verblijf in Ierland een diepe sympathie voor het Ierse volk overhouden en zijn 'socialistische' opvattingen kwamen hier voor het eerst tot uiting.  Verder maakte hij hier plannen om een boek over geografie te schrijven.  Met dit in het achterhoofd vertrok hij eind 1852 naar New-Orleans in Amerika, waar hij zich bevrijdde van het protestantisme en zich keerde naar het atheïsme.  In 1855 vertrok hij naar Colombië maar toen hij er twee jaar later ziek werd besloot hij terug te keren naar Frankrijk.
 Terug in Parijs, in augustus 1857, sloot hij aan bij de Société de Géographie en ging hij werken voor de Guides Joanne : Reclus trok door Frankrijk en werkte verscheidene jaren mee aan de samenstelling van reisgidsen.
 Eind 1858 huwde hij (burgerlijk) met Clarisse Brian, de dochter van een Franse officier en een Senegalese peul-vrouw, en trokken ze in bij zijn broer Élie in Parijs.  In de Franse hoofdstad sloot Élisée aan bij de vrijmetselaarsloge Les Elus d'Hiram, al zou hij er niet erg actief in worden.  Midden 1859 maakte hij een reis door Noord-Duitsland en Zwitserland ter voorbereiding van een nieuwe reisgids en hij schreef een tweetal artikels over de slavernij in de Verenigde Staten van Amerika.  Het jaar daarop bezocht hij nogmaals Duitsland en Zwitserland  en verder ook Italië, Sicilië, Spanje en Engeland.  In 1862 was hij terug in Italië en in september-oktober van dat jaar bezocht hij de wereldtentoonstelling in Londen.
Twee jaar later, in 1864, werd besloten om een internationale arbeidersorgansatie, L' Association Internationale des Travailleurs (AIT), op te richten en beide broers Reclus traden toe tot de Parijse sectie van Batignolles waarin ook Benoît Malon actief was.  En toen begin november de anarchist Michael Bakoenin Parijs bezocht sloten beiden onmiddellijk aan bij diens geheime Fraternité
internationale.  In april 1865 bezocht Élisée op zijn beurt Bakoenin in het Italiaanse Florence en van september 1866 tot juni 1868 werkten Élie en Élisée mee aan het Parijse blad La Coopération.  Begin 1868 verscheen trouwens ook het eerste van de drie delen van La Terre, Description des phénomènes de la vie du globe.  De verspreiding van het werk kende een groot sukses, een tiental heruitgaven zouden volgen, en Élisée's naam als geograaf was meteen gemaakt.  28 september van dat jaar richtte Reclus samen met ondermeer Bakoenin en Fanelli te Genève de Alliance Internationale de la Démocratie Socialiste op, al verkilde hun relatie een tijdje.  
In februari 1869 overleed de vrouw van Élisée bij de geboorte van hun derde dochter, die een korte tijd later evenzeer het leven liet.  De beide eerder geboren dochters werden opgevangen door twee zussen in midden-Frankrijk.  In het najaar verbleef Élisée een maand in de Alpes-Maritimes, nogmaals voor het schrijven van een reisgids.  En in mei 1870 trad hij opnieuw in het huwelijk, namelijk met Fanny Lherminez.
 Onder oorlogsdreiging verliet zijn nieuwe vrouw samen met zijn twee kinderen eind augustus Parijs.  Enkele weken later werd Élisée Reclus ingelijfd bij het 119de bataljon van de Nationale Garde en er volgde een omsingeling van de stad door Pruisische legers.  5 januari 1871 begonnen de Pruisen Parijs te bombarderen.  Maar de Nationale Gardes bleven zich verzetten  tegen de capitulatie van de overheid.  Toch kwam het tot onderhandelingen tussen de regering en Bismarck, en de overwegend uit monarchisten samengestelde Assemblé Nationale, ratificeerde de Pruisische vredesvoorwaarden.   18 maart 1871 werd dan in Parijs de Commune geproclameerd, maar  Reclus werd in opdracht van de monarchistische regering die zetelde in Versailles gearresteerd en opgesloten. En 15 november werd hij veroordeeld tot deportatie naar Nieuw-Caledonië wat korte tijd later onder internationale druk uit de wetenschappelijke wereld werd omgezet in 10 jaar verbanning.  Zo belandde hij in maart 1872 in Zwitserland waar ook zijn broer Élie verbleef.  En midden april ontmoette hij er de vermaarde Russische anarchist Bakoenin.
Élisée Reclus legde zich van dan af meer toe op het anarchisme en de anarchistische beweging. Hij schreef een grote hoeveelheid artikelen en hield ontelbare voordrachten over dat onderwerp. Hij was lid van de anarchistische Internationale en nam deel aan congressen van arbeidersorganisaties waar hij de andere grote anarchisten uit die tijd leerde kennen en met wie hij bevriend raakte. Onder hen bevonden zich Michael Bakoenin, Peter Kropotkin, Jean Grave, James Guillaume en Max Nettlau. Verder ook Jacques Mesnil, 'de enige Belgische theoreticus van het anarchisme', en diens levensgezellin Clara Koettlitz. (Ze correspondeerden met hem. Van de hand van Jacques Mesnil bestaat er trouwens een prachtig In Memoriam van Reclus dat gepubliceerd werd in 1906 in Les Temps Nouveaux.)
Reclus ontvouwde zijn anarcho-communstische ideeën in vele brochures, zoals onder meer Le développement de la liberté dans le monde [1851], 1925, Évolution et révolution, 1880, La peine de mort, 1879. Maar naast zijn activiteiten rond het anarchisme zou Élisée Reclus zich vooral gaan bezig houden met de geografie. Hij noemde zich met plezier ‘geograaf, maar anarchist’.
In oktober 1872 hertrouwde hij en vier jaar later, in juli 1876, was hij aanwezig bij de begrafenis van Bakoenin te Bern.  In 1879 werkte hij mee aan het blad Le Révolté dat Kropotkin en Dumartheray in Genève uitgaven. Reclus steunde Kropotkin overigens in zijn kritiek op de Belgische anarchist/politieinfiltrant Egide Spilleux toen deze laatste in Parijs startte met de uitgave van het anarchistisch blad La Révolution Sociale.
Maar zoals gezegd was Reclus voor alles een geograaf. Hij observeerde de natuur en legde zijn observaties vast in een groot aantal werken. Daarvan zijn "La Nouvelle Géographie Universelle", in 19 delen, en "L’Homme et la Terre" zonder twijfel de bekendste. Hij volgde de naturalistische ideeën die reeds waren ontwikkeld door de Duitse geograaf Carl Ritter. Reclus’s werk kan men beschouwen als een eerste poging om 'sociale geografie' te beoefenen. Bij hem gaat het erom de mens in het geografische proces op te nemen.
In het voorwoord van het boek dat hij beschouwde als een werk waarin hij het meest volledig zijn ideeën heeft ontvouwd (L’Homme et la Terre), besteedde hij aandacht aan de internationale talen die zich aan het ontwikkelen waren. Hij wees daarbij op het Esperanto en als overtuigde internationalist juichte hij toe dat men deze taalmiddelen ontwikkelde, omdat ze konden bijdragen tot het vergemakkelijken van de uitwisselingen tussen mensen.

L'Homme et la Terre

Verder beschouwen sommigen hem als de stichter van het naturisme. Reclus meende dat naaktheid een van de middelen is om de socialisatie tussen individuen te bevorderen. Hij roemde de morele en fysiologische reinheid die eruit voortvloeit en hij zette het in het perspectief van een omvattende zienswijze omtrent de geschiedenis en de geografie van culturen.
En Élisée Reclus wees ook het nuttigen van vlees af en werd een overtuigde vegetarier. Hij noemde zichzelf een ‘légumist’ (‘légume’ is het Frans voor 'groente'). Hij deelde deze levenshouding ten andere met zijn broer Élie.

In 1892 werd hij gevraagd om aan de Vrije Universiteit van Brussel vergelijkende geografie te komen doceren. Hij kon daar niet onmiddellijk op ingaan omdat hij met een andere opdracht was belast. Ondertussen werden in verscheidene Europese landen aanslagen gepleegd in naam van het anarchisme. Dan wees iemand op het bestaan van de anarchistische geschriften van Reclus, waarna er een verband met de anarchistische aanslagen werd gelegd. Vervolgens werd zijn aanstelling geannuleerd. Tegen de beslissing van de raad van bestuur om Reclus niet te laten komen, klonk heel wat protest van de studenten. Hun protest werd gesteund door de progressieve liberaal Paul Janson en door de dichter en avant-gardist Emile Verhaeren. Zelfs de rector van de universiteit, de progressieve Hector Denis, had sympathie voor de opstandige studenten. Verder ook de jonge, met het anarchisme dwepende August Vermeylen deed mee met hun acties. Dat bracht in de Vrije Universiteit een scheuring te weeg. (Al langer bestonden er conflicten tussen ‘behoudende’ en ‘progressieve’ krachten in die universiteit.) De scheuring leidde tot de oprichting van de parallelle Université Nouvelle waar Reclus vervolgens vanaf 1894 geografie ging doceren. (Tussendoor was Élisée Reclus al naar Brussel gekomen, en hij gaf zijn colleges in de vrijmetselaarsloge 'Les Amis Philantropes". Ook binnen deze loge had de komst van Reclus en de anarchistische ingesteldheid van de jongeren een scheuring tot gevolg.)

Een tiental jaren later overleed Élisée Reclus op 75-jarige leeftijd te Torhout (nabij Brugge) en hij werd begraven te Elsene (nabij Brussel).

BIBLIOGRAFIE :

Werken van Élisée Reclus :
Guide du voyageur à Londres et aux environs, Guides Joanne, Hachette, Parijs, 1860;
Voyage à la Sierra Nevada de Sainte Marthe. Paysages de la nature tropicale
, Parijs (Hachette), 1861;
Les Villes d’hiver de la Méditerranée et les Alpes maritimes
, Guides Joanne, Parijs (Hachette), 1864;
Introduction au Dictionnaire des Communes de France, en collaboration avec Élie Reclus, Parijs (Hachette), 1864;
La Terre. Description des phénomènes de la vie du globe
, Parijs (Hachette), 1868;
Histoire d’un ruisseau
, Paris (Hetzel), 1869;
Nouvelle Géographie Universelle
, tome I, Parijs (Hachette), 19 volumes, 1876-1894;
La Peine de mort
, Genève, 1879;
Histoire d’une montagne
, Parijs (Hetzel), 1880;
Évolution et révolution, Genève, 1880;
Unions libres
, Parijs, (Chamerot);
Préface à Dieu et l’État, de Bakounine, Genève, 1882;
Anarchie is orde zonder macht, uitg. Iris, 2014 (vertaling van L'Anarchie, Brussel, 1894);

Projet de construction d’un globe terrestre à l’échelle du cent millième, Brussel, 1895-1896;
Renouveau d’une Cité
, Brussel, 1896;
L’Évolution, la révolution et l’idéal anarchique, Parijs (Stock), 1897;
Anarchie
, Londen, ;
L’Enseignement de la géographie. Globes, disques globulaires et reliefs, Brussel, 1901;
L’Afrique australe, met Onésime Reclus, Parijs (Hachette), 1901;
L’Empire du Milieu
, met Onésime Reclus, Parijs (Hachette), 1902;
Préface à Pour la vie, d'Alexandra David-Néel, Brussel, 1902;
Préface à Patriotisme-Colonisation de Jean Grave, Parijs, 1903;
Préface à Michel Bakounine de Max Nettlau, Messine, 1903;
Le développement de la liberté dans le monde
, 1925 (1851);
L’Homme et la Terre, 1905-1908;
Élie Reclus
, 1905;
Les volcans de la Terre
, 1906-1909;
Correspondance
, Parijs, 1911-1925, 3 dln.

Literatuur :
Henri ROORDA VAN EYSINGA, Élisée RECLUS en Belgique. - Élisée RECLUS en Belgique : sa vie, son activité (1894-1905), Parijs-Brussel (Pensée et Action), 1956; Robert CASSAGNAU, Vive l'anarchie, Parijs, 1973, p. 40-41; H. CHARDAK, Élisée Reclus. L'homme qui aimait la Terre, 1997; J.P. CLARK, La pensée sociale d'Elisée Reclus, Géographe anarchiste, Lyon, 1996; J. CORNUAULT, Élisée Reclus, étonnant géographe, Périgueux, 1999; Élysée Reclus. - Revue Hérodote, nº117, 2005; J. CORNUAULT, Élisée Reclus et les Fleurs Sauvages, Bergerac (Librairie La Brèche), 2005; J. CORNUAULT, Élisée Reclus, étonnant géographe, Périgueux, 1999; J. CORNUAULT, Élisée Reclus, géographe et poète, Fédérop (Église-Neuve d'Issac), 1995; J. CORNUAULT, Les Cahiers Élisée Reclus, Bergerac (Librairie La Brèche), 1996 - 2006.; R. CREAGH, Élisée Reclus et les États-Unis, Parijs (Éditions Noir et Rouge), 2013; G. S. DUNBAR, Élisée Reclus, Historian of Nature, Connecticut, Hamden, USA (Archon Books), 1978; Elisée Reclus.  Colloque organisé à Bruxelles les 1 et 2 février 1985 par l'Institut des Hautes Etudes de Belgique et la Société Royale Belge de Géographie, Brussel, 1986, 184 p.; Élisée Reclus. - Itinéraire, nº14, Chelles,1998; Élysée Reclus. - Revue Hérodote, nº117, 2005; Elisée Reclus. Ecrire la terre en libertaire, Orthez (Editions du Temps perdu), 2005; Élisée Reclus, Géographe, Anarchiste. - Revue Hérodote, nº2, 1976; Élisée Reclus, savant et anarchiste. - Les Cahiers Pensée et Action., Parijs-Brussel, nr. 5, 1956; Élisée Reclus, un géographe libertaire. - Revue Hérodote, nº22, 1981; M. FLEMING, The Geography of Freedom, the Odyssey of Élisée Reclus, Montreal - New York, (Black Roses Books), 1988; R. GONOT, Élisée Reclus, Prophète de l'idéal anarchiste, Covedi, 1996; S. GOURLAOUEN, Élisée Reclus : Un géographe observateur des villes, 2004; G. HENOCQUE, Élisée Reclus. - Graine d'ananar, St. Georges d'Oléron, 2002; J. ISHILL, Élisée and Élie Reclus, Berkeley Heights, New Jersey, USA (The Oriole Press), 1927; C. LAMAISON, Élisée Reclus, l'Orthésien qui écrivait la Terre, Orthez (Cité du Livre), 2005; J. MOULAERT, Rood en Zwart..., index p. 460; M. NETTLAU, Élisée Reclus, Anarchist und Gelehrter (1830-1905), Liechtenstein (Topos Verlag/Vaduz), 1977 (1928); Ph. PELLETIER, Géographie et anarchie. Reclus, Kropotkine, Metchnikoff et d'autres, 2009; P. RECLUS, Les frères Élie et Élisée Reclus, ou du Protestantisme à l'Anarchisme, Paris (Les Amis d'Elisée Reclus), 1964; H. SARRAZIN, Élisée Reclus ou la passion du monde, Parijs (La Découverte), 1985.

Élisée Reclus, Geograaf & Anarchist. - De As, nr. 188, 2014, p. 1-41. In dit nummer bevinden zich verscheidene bijdragen van Tom Holterman, met name : "Élisée Reclus : geografie & anarchie." (p. 1-2), "Een bijzondere familie : 'La famille' Reclus." (p. 5-9), "Geografie en Anarchie : een vorm van maatschappijwetenschap." (p. 12-21), "Reclus over de stad." (p.22-25), "Reclus en ecologie." (p. 26-29) en "Stemmen,kiezen en representatieve democratie." (p. 30-32). Verder de volgende teksten : Agnes PAVLOWSKY, Élisée Reclus : communard, geograaf en anarchist. (p. 3-4), Ronald CREAGH, Naar New Orleans. Reclus' eerste grote reis. (p. 10-11), Wilfried VERLOOY, Élisée Reclus en de Université Nouvelle in Brussel. (p. 33-36) en Rudolf DE JONG, L'Homme et la Terre. Een causerie op papier. (p. 37-41).

http://nl.wikipedia.org/wiki/%C3%89lis%C3%A9e_Reclus
http://lycee.reclus.free.fr/index1.htm

http://raforum.info/reclus/spip.php?article52
http://fra.anarchopedia.org/%C3%89lis%C3%A9e_Reclus

Terug naar : Biografiën
of
   Beginpagina