Anton Levien CONSTANDSE
(Brouwershaven, 13 september 1899 - Den Haag, 23 maart 1985)

Anton CONSTANDSEvvvAnton Constandse

Anton Constandse groeide op in een doopsgezind milieu maar ten tijde van de Eerste Wereldoorlog werd hij als jonge man anarchist en atheïst. Sindsdien is hij trouwens een vurig pleitbezorger van beide overtuigingen gebleven. Hij volgde een schoolopleiding tot schoolmeester en later werd hij ook ook leraar Frans. Maar in 1920 werd hij tot een halfjaar gevangenisstraf veroordeeld wegens heling. Constandse kwam daarna slechts een korte tijd in het onderwijs terecht en hij werd vooral actief als journalist en publicist. In de jaren twintig voerde hij debatten over het atheïsme met dominee A.H. de Hartog en kwam zijn "Grondslagen van het atheïsme" (1926) uit. In 1927 werd hij tot twee maanden gevangenisstraf veroordeeld omdat hij Nederlandse soldaten, die waren betrokken bij een internationaal opgezette bezetting van de Chinese havenstad Sjanghai, had aangemaand dienst te weigeren.
Constandse maakte in die dagen een ontwikkeling door van een linkse, pacifistische anarchist tot een meer 'zakelijke' vrijdenker die onder druk van het opkomend nazisme en zijn ervaringen in de Spaanse Burgeroorlog, waarvan hij in 1936 voor het blad De Dageraad verslag uitbracht, het pacifistisch anarchisme liet varen. Zijn nieuwe bevindingen kregen hun weerslag in zijn in 1938 uitgebrachte boekwerk "Grondslagen van het anarchisme".
Als vergelding voor de internering van Duitsers in Nederlands-Indië werd hij op 7 oktober 1940 samen met 109 anderen als gijzelaar naar Buchenwald overgebracht. Later werd hij in Nederland ondergebracht, onder meer in Kamp Vucht. Tijdens deze gevangenschap ontmoette hij de oud-directeur van het Algemeen Handelsblad, waarvoor hij van 1945 tot 1964 hoofd van de buitenlandredactie was. Zijn anarchistische verleden vormde blijkbaar geen beletsel om bij deze liberale krant te werken, mede omdat hij een heel zakelijke wijze van verslaggeving placht te hanteren. Tegenover intimi rechtvaardigde hij zijn dienstbetrekking bij 'het Kapitaal' met de stelling dat zijn anarchisme eigenlijk een speciale vorm van het liberalisme was.

Anton Constandse

Constandse is weliswaar altijd anarchist gebleven, maar al in 1938 zag hij in dat dit ideaal moeilijk te verwerkelijken was en hij nam afscheid van het (politieke) radicaal-anarchisme. Hij vatte ‘het anarchisme’ op als een (in allerlei vormen en varianten optredende) vrijheidlievende geestelijke stroming die een ‘sociaal individualisme’ nastreefde. Dit individualisme bleek een inspirerende levenshouding en zelfs een onmisbare factor in de maatschappelijke evolutie te zijn.
Zijn ‘anarchisme’ werd na 1938 dan ook meer cultureel en literair dan ‘politiek’ van inhoud. Kunst en literatuur zijn in wezen ‘anarchistisch’ (individualistisch). Op talloze manieren beelden kunstenaars dit vrijheidsstreven uit of brengen het onder woorden... Kunst als daad van verzet... Constandse heeft hier belangwekkende dingen over gezegd en geschreven.

Over het individualisme als geestelijke houding en maatschappelijke stroming schreef hij : "Geestelijk was het individualisme van grote betekenis voor de evolutie. Maar zijn denkbeelden en idealen konden slechts worden bevorderd voorzover collectiviteiten daartoe bereidheid en vermogen toonden te bezitten. En aldus is individuele vrijheid toch een sociaal ideaal."
Dit citaat uit "Het souvereine ik - Het individualisme van Lao-tse tot Friedrich Nietzsche" (1983) is, zoals de schrijvers van het boek terecht stellen, "… het credo van Constandse's atheïsme en anarchisme. En is de laatste zin ook niet het credo van elke vrijdenker en elke humanist?" De juiste dynamische balans vinden tussen individu en samenleving. Dat is Constandse’s levenshouding in een notendop.

Scilderij van Anton Constandse

Verder heeft hij ook nog voor het Humanistisch Verbond, De Vrije Gedachte, De Gids, De As, De Vrijdenker, Verstandig Ouderschap en Mens en Wereld gewerkt. In de laatste jaren van zijn leven was zijn krakend stemgeluid bijna wekelijks te horen in de radiouitzending Het Gebouw van de VPRO, waarin hij zich in zijn commentaren steeds opnieuw en vurig bleef verzetten tegen oorlog, kapitalisme, kolonialisme, imperialisme en vooral de buitenlandse politiek van de Verenigde Staten. Na de door de VS geleide val van de regering Salvador Allende van Chili brak zijn elan en werden zijn commentaren cynischer en pessimistischer.
Constandse schreef in totaal 5000 artikelen, hield 2750 lezingen en schreef 40 boeken, waarvan het laatste postuum in 1985 verscheen onder de titel Een ongenode gast, gericht tegen het bezoek van de paus aan Nederland.
Verder kunnen we nog melden dat hij van 1921 tot 1926 getrouwd was met Johanna van Harselaar en twaalf jaar later, in 1938, hertrouwde hij met Gerarda Hendrika van der Gaag waarmee hij één kind had, namelijk een zoon.

En tot slot een citaat over zijn 'levenslange' anarchistische overtuiging :

"Ik heb niet gespuwd in de bron, waaruit ik gedronken heb."

BIBLIOGRAFIE :
Belangrijkste werken van Anton CONSTANDSE over anarchisme en vrijdenkerij :

De grondslagen van het atheïsme, 1926 (in 1978 herschreven en uitgegeven onder de titel Grondgedachten van het atheïsme).
Anarchisme. - De As, Moerkapelle, 1989 (reprint van de uitgave van 1930), 14 p.
De alarmisten 1918-1933.

Grondslagen van het anarchisme, 1938.
Michail Bakoenin, Russisch rebel, 1948.
De alarmisten 1918-1933, Politieke teksten, gedichten, essays en tekeningen uit de anarchistische tijdschriften Alarm en Opstand, 1975
120 Jaar Vrijdenkers Beweging - De Dageraad - De Vrije Gedachte, oktober 1976.

F. Domela Nieuwenhuis en het anarchisme in Nederland. - De volle vrijheid - Ideologie en geschiedenis van het anarchisme, 1976.
Anarchisme. - Politiek veelstromenland, nr. 3, 1977, 36 p.
Geschiedenis van het Humanisme in Nederland
, 1978
.
Anarchisme: inspiratie tot vrijheid, 1979.
De bron waaruit ik gedronken heb - Herinneringen, 1985
Werken over Anton Constandse :
Anton Constandse en het anarchisme. - De As, Moerkapelle, 1998 (mei/augustus 1979).
Voor Anton Constandse. Voordrachten, gehouden op 24 september 1979 in Theater De Appel te Scheveningen bij de viering van diens tachtigste verjaardag, door Harry Mulisch, H.J.A. Hofland, Rudolf de Jong, Wouter Gortzak en J.B. Charles
, Amsterdam, 1980, 41 p.
H. RAMAER, Het individualisme van Anton Constandse - De AS, Moerkapelle, 1995, 22 p.

B. GASENBEEK, R. DE JONG, P. EDELMAN, Anton Constandse - Leven tegen de stroom in, Breda-Utrecht, 1999, 268 p.

Bovenstaande tekst is gebaseerd op : http://nl.wikipedia.org/wiki/Anton_Constandse; http://www.iisg.nl/bwsa/bios/constandse.html

Terug naar : Biografiën
of
   Beginpagina